सुमारे चार महिने चाललेल्या अमेरिका आणि इराण यांच्यातील संघर्षानंतर अखेर युद्धविरामाची घोषणा करण्यात आली आहे. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी त्यांच्या अधिकृत एक्स (X) खात्यावरून या युद्धावर तोडगा निघाल्याची आणि होर्मुझ सामुद्रधुनी लवकरच वाहतुकीसाठी खुली होणार असल्याची माहिती दिली. परंतु, या युद्धात नेमका कोणाचा विजय झाला, यावरून जगभरातील विश्लेषकांमध्ये मोठी मतमतांतरे आहेत.
दाव्यांमधील तफावत आणि वस्तुस्थिती
डोनाल्ड ट्रम्प यांनी अमेरिका-इस्रायलच्या संयुक्त मोहिमेमुळे इराणने गुडघे टेकल्याचा दावा केला असला तरी, स्वतंत्र विश्लेषकांनी या दाव्यावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले आहे.
- अमेरिका आणि इस्रायलचे यश: युद्धभूमीवर इराणची ८० टक्क्यांहून अधिक क्षेपणास्त्रे, ड्रोन आणि नौदल संरक्षण क्षमता नष्ट करण्यात अमेरिका आणि इस्रायलला मोठे यश आले आहे.
- इराणची जमेची बाजू: प्रचंड नुकसान होऊनही इराणने आपली शासन व्यवस्था टिकवून ठेवली आहे आणि जागतिक खनिज तेल वाहतुकीसाठी अत्यंत महत्त्वाच्या असलेल्या ‘होर्मुझ सामुद्रधुनीवर’ प्रभावी नियंत्रण मिळवून टोलवसुलीतून मोठा आर्थिक लाभही मिळवला आहे.
शांतता करार आणि पाकिस्तानची मध्यस्थी
या युद्धात शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी पाकिस्तानने एक अत्यंत महत्त्वाची मध्यस्थाची भूमिका बजावली आहे.
- जून २०२५ मध्ये ट्रम्प आणि पाकिस्तानचे लष्करप्रमुख असीम मुनीर यांच्यात व्हाईट हाऊसमध्ये झालेल्या बैठकीपासून या प्रक्रियेला सुरुवात झाली होती.
- युद्धाचा भडका उडाल्यानंतर पाकिस्तानचे पंतप्रधान शाहबाज शरीफ आणि असीम मुनीर यांनी इराणच्या नेत्यांशी थेट चर्चा करून तणाव कमी करण्याचे प्रयत्न केले.
- या करारावर १९ जून रोजी स्वित्झर्लंडमधील जिनेव्हा येथे शिक्कामोर्तब होणार होते; परंतु ट्रम्प यांच्या फ्रान्समधील ‘जी-७’ दौऱ्यातील व्यस्ततेमुळे आता यावर युरोपमध्ये समोरासमोर न होता ‘इलेक्ट्रॉनिक’ पद्धतीने स्वाक्षरी केली जाणार आहे.
- भारतासाठी चिंतेची बाब: अनेक वर्षे दूर ठेवल्यानंतर आता पाकिस्तान हा अमेरिकेचा विश्वासू मध्यस्थ म्हणून समोर आला आहे. पाश्चिमात्य देशांचा पाकिस्तानकडे बघण्याचा हा बदललेला दृष्टिकोन भारतासाठी मोठी चिंतेची बाब मानली जात आहे.
युद्धाचे उद्दिष्ट आणि निष्पत्ती (तुलनात्मक तक्ता)
| देश | मुख्य उद्दिष्ट | युद्धाची प्रत्यक्ष निष्पत्ती |
| अमेरिका | इराणचा अणुकार्यक्रम संपवणे आणि तेथे सत्तांतर घडवून आणणे. | सत्तांतर करण्यात अपयश आले; तसेच अमेरिकेला अनेक प्रगत लढाऊ विमाने गमावावी लागली. |
| इराण | अमेरिकेच्या हवाई हल्ल्यांमधून स्वतःची शासनव्यवस्था सुरक्षित ठेवणे. | लष्करी क्षमता कमकुवत झाली असली तरी सत्ता टिकवण्यात यश; होर्मुझ सामुद्रधुनीवर वर्चस्व. |
| इस्रायल | इराणच्या अणुकार्यक्रमाला पूर्णपणे निष्प्रभ करणे. | उद्दिष्ट साध्य झाले नाही; उलट या संघर्षामुळे इस्रायल जागतिक पातळीवर पूर्वीपेक्षा अधिक एकटा पडला. |